Londonskim mirom potpisanim 30.maja 1913. okončan je Prvi balkanski rat (započet 8.oktobra 1912) u kojem su Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska izašle kao pobjednice nad Otomanskim carstvom, ali je ujedno osujećen strateški plan o izlasku Srbije na more.
Londonskim mirom potpisanim 30.maja 1913. okončan je Prvi balkanski rat (započet 8.oktobra 1912) u kojem su Srbija, Crna Gora, Grčka i Bugarska izašle kao pobjednice nad Otomanskim carstvom, ali je ujedno osujećen strateški plan o izlasku Srbije na more.
Pobjednice Prvog balkanskog rata, a Srbija prije svih, nisu bile zadovoljne podjelom “plijena” i novim međama koje su u Londonu prekrajale velike sile.
Cilj Kraljevine Srbije ulaskom u rat 1912. bio je “vraćanje istorijskih oblasti”, odnosno osvajanje Kosovskog vilajeta, izlazak na Jadransko more i zauzimanje dijela albanske obale, što je srpska vojska, predvođena kraljem Petrom I Karađorđevićem i uz podršku vodećih političara i intelektualaca na čelu sa Jovanom Cvijićem, i ispunila, osvojivši veći dio Albanije i formirajući Drački okrug.
Državna granica je proširena, pa su u Srbiju ušli Novopazarski Sandžak, Kosovo i Metohija, kao i polovina Makedonije. Balkanski ratovi su otpočeti sa namjerom da se velike sile stave pred svršen čin. Naravno, to je nosilo sa sobom veliki rizik kako se pokazalo u slučaju Srbije.
Međutim, vodeće zapadne zemlje, a na prvom mjestu Austrougarska, otvoreno su se u Londonu usprotivile jačanju Srbije koje bi bez sumnje uslijedilo zadržavanjem osvojenih teritorija. Velike sile nisu željele promjenu granica.
“Uloga velikih sila je bila ključna prilikom stvaranja Londonskog mira” , objašnjava za portal Ekspres.net istoričar Danilo Šarenac i podsjeća da su članice Balkanskog saveza u rat protiv Otomanske imperije 1912. godine ušle protivno željama najjačih evropskih zemalja.
“Svjetske sile su želele status quo, a ne promjene granica. Dakle, u samom startu postojao je rizik vezan za način na koji će velike sile reagovati kada dođe do promjena na terenu. Srbiji i drugim članicama saveza niko ništa nije ni obećao. Postojao je balkanski međusaveznički ugovor, ali je bilo veliko pitanje da li će Austrougarska, Italija, Rusija ili Velika Britanija pristati na takve granice”, kaže Šarenac.
Londonskim mirom zacrtane su nove granice između balkanskih saveznika s jedne, i otomanske države s druge strane, i uspostavljena je albanska država.
“Srbija je Londonskim ugovorom primorana da se povuče sa primorja buduće albanske države. To je u srpskoj javnosti shvaćeno kao veliki neuspjeh, jer je strateški cilj rata bio izalazak na more. Naravno, sa puno prava se može postaviti pitanje šta je srpska vojska uopšte imala da traži u Draču ili Lješu gde je od strane lokalnog stanovništva tretirana kao okupatorska sila. U slučaju Albanije, do izražaja dolazi megalomanska ambicija srpske države, što je uostalom bio slučaj i sa drugim balkanskim državama. Bugarska, Grčka i Crna Gora su takođe gajile ogromna očekivanja kada je reč o podjeli Otomanske teritorije”, kaže Šarenac.
Srbija je najviše izgubila Londonskim mirom.Ispostavilo se da je Srbija kao članica pobjedničkog Balkanskog saveza najviše izgubila uplitanjem velikih sila u podjeli osvojenih teritorija.
“Srbija jeste bila najveći gubitnik Londonskog mira, barem kada se uporedi s drugim hrišćanskim državama, članicama saveza potiv Otomanske imperije. Međutim, gledano šire, najveći gubitnik bilo je Otomansko carstvo koje je ostalo bez gotovo bilo kakve teritorije u Evropi. S druge strane, nisu bili zadovoljni predstavnici albanskog nacionalnog pokreta jer je definisana teritorija Albanije bila znatno manja nego što su to oni željeli”.
Sagovornik Ekspresa smatra da je, bez obzira na gubitak u Albaniji, Srbija stavljanjem potpisa na mirovni ugovor u Londonu, ipak, mnogo postigla.
“Državna granica je proširena, pa su u Srbiju ušli bivši Novopazarski Sandžak, Kosovo i Metohija, kao i polovina Makedonije. Balkanski ratovi su otpočeti sa namjerom da se velike sile stave pred svršen čin. Naravno, to je nosilo sa sobom veliki rizik kako se pokazalo u slučaju Srbije i albanskog primorja”.
Šarenac ocjenjuje da Srbija u Londonu nije imala mnogo izbora i da bi suprotstavljanje i nepopuštanje diktatu velikih sila, a posebno Austrougarske, koja je insistirala na stvaranju Albanije, imalo mnogo veće posljedice.
“Borbenija struja unutar Habsburške monarhije samo je čekala priliku za obračun sa Srbijom, pa bi protivljenje Srbije predstavljalo odličan izgovor. Srpska vojska nalazila se na Kosovu, Makedoniji i Albaniji, pa bi njen dolazak na Drinu i Savu bio teško izvodljiv. Isto tako, ne treba zaboraviti da u slučaju sukoba Kraljevina Srbija ne bi mogla da računa na podršku niti jedne velike sile. Popuštanje Austro-Ugarskoj predstavljalo je savršeno racionalnu odluku. To je shvatao i crnogorski kralj Nikola, koji je, nakon početnog protivljenja, ipak naredio napuštanje Skadra”, ukazuje istoričar.
Pristanak Srbije na zahtjeve sila u Londonu Šarenac ne vidi kao propuštenu priliku za stvaranje tzv. Velike Srbije.
“Kraljevina Srbija je morala da pristane na Londonski ugovor i ne mislim da je on bio loše rješenje za tadašnju Srbiju. Kada je riječ o Velikoj Srbiji, ta vrsta teritorijalne ambicije je gotovo uvijek podrazumjevala dolazak srpske vojske u Bosnu i Hercegovinu kao i tadašnju južnu Ugarsku. Imajuću u vidu takve želje tadašnje srpske elite, čak i maksimalno uvažavanje srpskih državnih ambicija u Londonu 1913 ne bi bilo dovoljno”, ocenjuje istoričar.
Zločini kao naplata za “stare račune”
Glavna tekovina Londonskog ugovora iz maja 1913. – međunarodno priznata Albanija, bez obzira na povlačenje srpske vojske iz okupiranog dijela, svoju nezavisnost ne duguje Srbiji, ocjenjuje naš sagovornik.
“Ne mislim da Albanija duguje Srbiji svoj nastanak. Jedan od razloga za žurbu balkanskih država prilikom objave rata Otomanskoj carevini oktobra 1912. jeste i strah od jačanja albanskog nacionalnog pokreta. Naime, u avgustu 1912. albanska elita je u Valoni definisala svoje zahtjeve kada je u pitanju autonomija Albanaca unutar Otomanske carevine. Bilo je jasno da će dobar dio njihovih zahtjeva biti prihvaćen. Formalno, Londonski ugovor jeste ovaj proces doveo do kraja”.
Ipak, i Albanija je bila nezadovoljna dogovorom u Londonu na koji se i danas gleda kao na “nepravednu odluku velikih sila da albanski narod pocjepaju na dva dijela”.
“Kao i u slučaju sticanja nezavisnosti drugih balkanskih država, odmah su se pojavili glasovi kako proklamovane državne granice u stvari nisu prirodne ili etničke ili da cjepaju ili odvajaju narod na dva dijela. Austrougarska je tražila za Albaniju Prizren i Peć, ali je nakon protivljenja ruske strane ova teritorija, zajedno sa Debrom i Strugom, ipak predata Srbiji”.
Balkanski ratovi su prvi put medijski praćeni jer su ratni reporteri izvještavali sa frontova, a svijet je, navodno, bio zgrožen izvještajima o počinjenim zločinima i “divljim Balkancima“. Šarenac ističe da se istoriografije balkanskih država nisu gotovo upošte ozbiljno bavile ovim pitanjem.
“Od pojave čuvenog izvještaja Karnegijeve komisije 1914. domaća nauka se ponaša kao da taj izvještaj ne postoji. Međutim, ovaj dokument jako precizno, poput kasnijih izveštaja Arčibalda Rajsa, redom popisuje ratne zločine svih strana u ovim ratovima. Jasno je da je ovaj rat bio karakterističan i po pojavi istinske ratne propagande. Međutim, izvjesno je da su Balkanske ratove pratili brojni ratni zločini.U gotovo svakom sačuvanom dneviku srpskog vojnika iz ovog vremena pominje se neki incident sa muslimanskim civilnim stanovništvom ili zarobljenicima. Otuda možemo da pretpostavimo da izveštaj Karnegijeve komisije nije puka propaganda već da bi njime trebali ozbiljno da se bavimo”.
Tema koja se obično zaobilazi kada se pominje Prvi balkanski rat su zločini srpske vojske nad albanskim stanovništvom koji su od pojedinih istoričara okarakterisani kao “odmazda za sve što su Srbi pretrpili pod Osmanskom vladavinom”. Naš sagovornik ne spori da je srpska vojska, koja se našla u nezavidnoj poziciji prodirući kroz Albaniju, počinila zločine nad albanskim stanovništvom.
“Protivnik protiv koga se srpska vojska borila nije imao uniformu niti je poštovao druga pravila ratovanja. Nerijetko, lokalno stanovništvo je vojsku dočekalo kao okupatorsku silu. Srpski odgovor na ovakvu situaciju bio je brutalan. Paljena su čitava sela, uzimani su taoci ili je protjerivano stanovništo. Incidenti koji se pominju često uključuju i učešće lokalnih hrišćana. Mnogi među njima jesu koristili priliku da bi namirivali neke stare račune“ , objašnjava Šarenac kako su nastale lokalne poluregularne jedinice.
Potisnuta istorija
“Neki su se spontano priključivali srpskim četničkim jedinicama. Upravo, ove poluregularne jedinice se često pominju kao vinovnici nasilja nad albanskim i uopšte lokalnim stanovništovm. U mnogim gradovima srpska vojska je bila prinuđena da postavi straže ispred kuća viđenijih muslimana kako bi spriječila napade na njihove domove. U tom smislu, svi ovi slučajevi nasilja sigurno su prenošeni među lokalnim stavništvom Makedonije, Kosova ili Albanije. Kao takvi sigurno su uticali na formiranje određenih negativih predstava o srpskoj vojsci i vlastima”, kaže Šarenac.
Prvi i Drugi balkanski rat (29.jun -31.jul 1913) blijedi su događaji u istorijskom sjećanju Srba, a istorijski udžbenici mahom daju šture podatke o ratnim sukobima u kojima je Srbija učestvovala 1912. i 1913.godine, a koji su bili uvertira za Veliki rat.
“Balkanski ratovi jesu zapostavljeni, i to na više načina. Najprije, njih je potisnuo Prvi svjetski rat, a potom i sve što je došlo kasnije. Čak i u vremenu između dva svjetska rata, za Balkanske ratove je bilo rezervisano manje mjesto. Oni su viđeni kao početak cjeline nazvane ratovi za oslobođenje i ujedinjenje 1912-1918”.
Danas je naša slika svedena na par romatičnih i idealizovanih epizoda. Riječ je o slikama, poput Kumanovske bitke, koje su nastale još u vremenu Kraljevine Jugoslavije, a ponovo su postale aktuelne u Srbiji krajem 80-tih godina”, kaže Šarenac.
S jedne strane, objašnjava naš sagovornik, riječ je o potpunom zaboravu ovog događaja, a sa druge o izraženoj selektivnosti i pojednostavljenim predstavama. Karakterističan je, primećuje istoričar, slučaj Drugog balkanskog rata koji su Srbija, Crna Gora, Grčka i Turska vodile protiv Bugarske, a koji je gotovo potpuno potisnut iz istorijskog sjećanja srpskog naroda.
“Taj sukob je bio nepopularan već 1913. godine, a postao je i simbol svega onoga što je trebalo zaboraviti iz Balkanskih ratova. Stogodišnjica ovog rata, prije tri godine, gotovo nije ni primjećena. Umjesto da se sjećanje na Balkanske ratove iskoristi kao prilika za presjek stanja srpske istorije u 20. vijeku, kao neka vrsta suočavanja nekadašnjih državnih ambicija i realnog stanja danas, oni su svedeni na nekoliko pojednostavljenih slika o velikim vojnim uspjesima”, smatra Šarenac.
Izvor: Pres
